«ەگەمەندەگى» ماقالا ءۇمىتىمدى وياتتى
مەن دە وسى قانت ديابەتىنەن زارداپ شەگىپ, ايىعا الماي ءجۇر ەدىم. سۋسامىردىڭ جازىلماس دەرت دەگەن قاعيداسىنا سۇيەنەر بولساق, قانشا قازاقتىڭ ازاماتى وسى دەرتپەن اۋىرىپ و دۇنيەلىك بولىپ جاتىر. عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ عىلىمي ىزدەنىسى نەگىزدە دالەلدەنىپ وتىرعان شۇباتپەن ەمدەلىپ ايىعىپ كەتەتىن بولساق, نەگە ونى قولداماسقا. «ەگەمەندە» جازىلعان ماسەلەگە تالداۋ جاساپ, شۇباتتى سۋسامىردىڭ ەمىنە اينالدىرۋ قازاق عالىمدارىنىڭ قولىنان كەلەتىن دۇنيە كورىنەدى. ەندەشە, وسى ازاماتقا قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. شۇباتتى ەمدىك دارىگە اينالدىرۋعا سالا تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتار جاردەم بەرسە, مىڭداعان ادامداردىڭ ساۋابىن الار ەدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ تۇيە – قازاقتىڭ ءتورت ت ۇلىگىنىڭ ءبىرى, ونىڭ ءسۇتىنىڭ ەمدىك قاسيەتىن حالقىمىز باياعىدان بىلگەن. ەندى ونى عالىمدار دالەلدەپ وتىر. ەرسىنبەك مۇسابەكوۆ. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس قالاسى.مەملەكەتتىك قولداۋ وسىندايدا كەرەك
ءمۇساتىللا توقانوۆ – سوڭعى بەس جىلدا قازاق باسپاسوزىندە ەسىمى ەڭ ءجيى اتالعان عالىم بولسا كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى قازاق ەلىنە اۋاداي قاجەت ەكەندىگى جايلى وبلىستىق تا, رەسپۋبليكالىق تا گازەتتەر جازىپ, تەلەارنالار كورسەتىپ جاتىر. بىراق, «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس – قاڭق ەتەر, تۇكتى بايقاماس!» دەپ, دانىشپان اباي اتامىز ايتپاقشى, عالىمنىڭ ەڭبەگىن جارىققا شىعارۋعا ءتيىس مەكەمەلەردەن ەش قايران بولماي وتىر. ...مەن ءوزىم ماماندىعىم ينجەنەر ادام رەتىندە 1992 جىلى توقانوۆ سىناقتان وتكىزىپ جاتقان ەلەكتروماگنيتتىك مودۋلياتورعا قىزىققانىم سونشاما, عالىمنىڭ لابوراتورياسىنا جۇمىسقا اۋىسىپ, ءبىر جىل وسى مودۋلياتورمەن قازاقستاندى ارالاپ جۇمىس ىستەدىم. مودۋلياتور دەگەنىمىز نە؟ مودۋلياتور – ءوزى تۋدىراتىن ەلەكتروماگنيتتى تولقىنمەن اسەر ەتۋ ارقىلى وسىمدىك داندەرىنىڭ اتومدىق قۇرىلىسىن وزگەرتەتىن گەنەراتور. مىسالى, سۋ قاتىپ مۇزعا اينالعاندا, ونىڭ اتومىنىڭ قۇرىلىسى – كريستالدىق تورى وزگەرەدى. توردىڭ وزگەرگەنى زاتتىڭ قاسيەتتەرىنىڭ دە وزگەرگەندىگى. سول مۇزدى ەرىتكەندە پايدا بولاتىن سۋدىڭ قاسيەتى مۇزعا اينالماي تۇرعانعا دەيىنگى سۋدىڭ قاسيەتىنەن مۇلدە باسقاشا, ول ەندى ەمدىك قۋاتقا يە. وسىمدىك داندەرىنىڭ دە اتومدىق قۇرىلىسى مودۋلياتوردىڭ ماگنيتتى تولقىنى, تۇقىمنىڭ قورەكتىك زاتتارىنىڭ ارەكەتتەسۋى ارقاسىندا وزگەرىپ, ولار جاي داننەن ساپالى دانگە اينالادى. ول سۋىققا, ىستىققا, شولگە جانە «اۋرۋعا» ءتوزىمدى, ساباعى جۋان, ونىمدىلىگى جوعارى تۇقىم بولىپ شىعا كەلەدى. ماگنيتتى تولقىنمەن وڭدەلگەن تۇقىم وڭدەلمەگەن تۇقىمنان كەم دەگەندە 20-30 پايىز ارتىق ءونىم بەرەتىن قاسيەتكە يە بولادى. ەشقانداي ارتىق شىعىندى ۋلى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قاجەت ەتپەيتىن, ماشينا-تراكتوردىڭ اككۋمۋلياتورىنا قوسىپ قويىپ-اق, بار بولعانى 15 مينۋتتا, مىڭداعان توننا ءداندى سەبۋدەن 7 كۇن بۇرىن وڭدەپ شىعاتىن سول ەلەكتر ماگنيتتى تولقىن جاساقتايتىن مودۋلياتور ءالى كۇنگە وندىرىسكە ەندىرىلمەي كەلەدى... سوڭعى جىلدارى م.توقانوۆ وسى زامانداعى ەمى تابىلماي وتىرعان ەكى كەسەلگە – سۋسامىر (قانت ديابەتى) مەن وبىرعا (راك) قارسى ءدارى-دارمەك تۇيە ءسۇت ونىمدەرىنەن ويلاپ تاۋىپ, قانت ديابەتىنە قارسى ەمدىك قاسيەتتى تابيعي ونىمدەر تەحنولوگياسىن وندىرىسكە بۇگىن ەندىرۋگە دايىن. وبىرعا قارسى ءدارىنى بىرنەشە جىل كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋ قاجەت. وسى ەكى جاڭالىعىنا عالىم ەمدىك قاسيەتتى تۇيە ءسۇت ونىمدەرىنە وتانىمىزدىڭ 8 پاتەنتىن العان. بىراق, جانى قينالىپ جۇرگەن مىڭداعان, جوق, ميلليونداعان اۋرۋ جاندار ونىڭ بۇل جاڭالىقتارىنىڭ يگىلىگىن كورە الار ەمەس. نەگە؟ سەبەبى, عالىم جاڭالىق ويلاپ تابۋمەن اينالىسادى. جانە ونىڭ باستى مىندەتى دە وسى. ونىڭ ويلاپ تاپقانىن وندىرىسكە ەندىرۋمەن وزگەلەر, نەگىزىنەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اينالىسۋى ءتيىس. سوندىقتان, ءوزىمىزدىڭ عالىم اشقان جاڭالىق, عاسىر دەرتىمەن كۇرەسۋگە مەملەكەت قول ۇشىن بەرۋگە ءتيىس. ومىرزاق اقجىگىت, جۋرناليست.